قمرالملوك وزيری زن هنرمندی است كه شكوفايي و درخشش او در آن دوره از تاريخِ هنرِ ايران، يكی از بزرگترين رويدادها بود. او زنی بود با اراده و شجاع كه توانست در آن برهه از زمان كه سايه^ء ديكتاتوری و حكومت ستم شاهی و سنت ديرينه مرد سالاری بر كشورمان حاكم بود، طلوعي باشد چون ماهي در شب تار. به شرح مختصری از زندگي و رويدادهای زمان او اشاره می­شود.

 

دوران زندگي

          قمر در سال 1284 شمسي در تاکستان قزوين در يک خانواده مذهبی زاده شد. چهار ماه پيش از تولد، پدرش معروف به ميرزا سيد حسينخان مُرد و هشت ماه پس از تولد مادر خود را كه نامش طوبي بود ازدست داد و تحت سرپرستی مادربزرگ خود ملا خيرالنساء که نوحه خوان حرم ناصرالدين شاه و محافل زنانه مذهبی بود قرار گرفت.‌‍ قمر خردسال در محيطي پرورش يافت كه آواز خواندن از ضروريات زندگي روزانه و وسيله امرار معاش بود، وی در كنار مادربزرگ كه او هم صداي مطلوبي داشت به اين محافل می­رفت و نخستين فوت و فن آوازخوانی را از او آموخت. بنا به گفته خودش "هماوازيهای گاه به گاه او با مادربزرگ، پيشاپيش اعتماد به نفس او را تقويت کرده و جرئت خوانندگي و حضور در صحنه را به وی بخشيده است".  قمر تحت تأثير شخصيت مادربزرگ و شرايط اجتماعي جامعه ايرانِ آن دوران بود. به طبقه متوسط آن زمان تعلق داشت كه هم امكان تماس با مردم معمولي و هم مشاركت در محافل اشرافي را داشته است. اولين ازدواج قمر در سن 15 سالگي بود كه پس از يك ماه به جدايي انجاميد. در ازدواج­هاي بعدي نيز ناموفق بود. استاد علينقي وزيري(كلنل) در سال 1302 پس از مراجعت از اروپا، مدرسه عالي موسيقي را تأسيس كرد و از آن پس اجراي كنسرت رواج يافت.  قمرالملوك وزيري در سال 1306با كسب اجازه از استاد، نام خانوادگيش را از او برگزيد.

 

          با مرگ مادربزرگ، زندگی قمر نوجوان سمت و سوی ديگری به خود گرفت. مقيم خانه خاله خود شد که داماد وی مردي هنردوست بود و با بزرگان موسيقی زمان حشر و نشر داشت. حضوردرگردهمائی­های اين بزرگان، گوش و هوش او را به جذبه^ء موسيقی سپرد. قمر 17 سال داشت كه در يك مجلس عروسي آواز خواند و با  مرتضی خان نی­داوود نوازنده^ء برجسته تار آشنا شد. مرتضي خان در همان مجلس دريافت كه صداي قمر بسيار گرم و قوي و جذاب است، اما احتياج به آموختن گوشه­هاي موسيقي ايراني دارد. نی داوود از قمر مي­خواهد كه به كلاس­هاي او برود و صداي كمياب خود را پرورش دهد. قمر نوجوان با دو سال كار و تمرين درمحضر استاد، گوشه­هاي موسيقي را آموخت و بدين ترتيب گام در راهی نهاد که او را به سرمنزل مقصود می­رساند. بی­ گمان تلاش­هاي بي­دريغ اين استاددر شهرت قمر تأثير بسزائي داشت. مرتضي خان ني­داوود در خصوص او می­گوید: "صداي قمر، همداراي ظرافت و لطافت صداي زنانه بود و هم داراي قدرت كافي. او از هر دو خصلت به حد اعتدال و مناسب برخوردار بود. ديگر اين­كه قمر داراي گوش حساس و برداشت قوي از نظر ملودي بود و خيلي خوب گوشه­هاي آوازِ رديف موسيقي ايراني را فرا مي­گرفت و در ميان خوانندگان زن، كمتر مي­توان كسي را يافت كه تمام اين خصايص و محسنات را يك جا داشته باشد."

          قمر در آستانه 20 سالگي، در دوران احمد شاه قاجار، سال 1303شمسي، نخستين كنسرت خود را به همراه  مرتضي خان ني­داوود، در "تالار گراند هتل"( محل تماشاخانه تهران) واقع درخيابان لاله زار برگزاركرد. كنسرتي سرنوشت ساز، نه تنها براي او، كه براي جامعه^ء زنان هنرمند ايران بود. چون تا آن زمان، زنان يا دراندروني­هاي شاهي يا در محافل در بسته اشرافي مي­توانستند بخوانند. قمر از دسته زنان روضه خوان بود كه به موسيقي راه يافت و دنباله رو استاد مرتضي خان ني­داوود بود     در اولين كنسرت قمر كه با همت اديب السلطنه برگزارشد، تعداد جميعت نشسته 600 نفر و ايستاده نيز به همين حدود بود. او با تاج گل زيبايي كه بر گيسوان طلايي خود زده بود روي صحنه ظاهر شد. با نواي تار ني­داوود آواز را شروع كرد و شعر" تا رخت مقيد حجاب است" ازعارف قزويني را خواند:

نقاب دارد و دل را به جلوه آب مي كند                نعوذ بالله اگر جلوه بي­حجاب كند

سپس شعر"مرغ سحر" از ملك الشعراي بهار را خواند. قمر از درآمد نخستين كنسرت خود چيزي دريافت نكرد و كليه^ء پول حاصل را ميان نوازندگان تقسيم کرد. از آن زمان، قمر زني بخشنده، مهربان و مردم دوست معرفي شد، كنسرت مي داد و برخي از عوايد حاصله را براي امور خيريه مصرف مي­كرد.

 

قمر زير يادداشت نوشته بود: " تيمورتاش، من خودم تيمورتاشم، اينجور نامه ها را براي آن­هايي كه ضعيفند بنويس. امضاء: قمر".

همين پيغام باعث شد از فردايش قدغن شود قمر در محافل هنري آواز بخواند.

در سال­های 1307- 1308 در حکومت رضا شاه صفحه " مرغ سحر" او را جمع كردند و قيمت آن در  بازار آزاد به صد تومان رسيده بود. صفحه " مارش جمهوري" را نيز به دستور دولت وقت جمع كرده، شكسته و از بين بردند. اما با شروع جنگ جهاني دوم سياهي­ها، با يك نوع شتاب و لئامت بر زندگي قمر و ديگر هنرمندان پاشيده شد. جنگ و بدبختي­هاي مردم، توجه آنها را از هنرمند گرفت.

 

          قمر علاوه بر قطعات بي­شمار آوازي، بيش از 300 تصنيف را در زندگي 54 ساله خود به ضبط در آورد كه متاسفانه بسياري از آنها از ميان رفته­اند. نماينده ضبط پوليفون از ضبط صفحات و تصانيف قمر منافع و سود سرشاري بدست آورد. دكتر خرمي در این خصوص می­گوید: "شادروان قمرالملوك وزيري 426 صفحه پركرده است، اما تنها نزديك به يك سوم اين صفحات امروز باقي است". استاد امير جاهد كه ترانه ساز بود نیز درباره او گفته است: قمر زني شجاع و با قريحه بود. قدرت حنجره او را در كس ديگري نديده­ام. او همچنين استعداد فراواني در فراگيري آهنگ­ها داشت.

          قمر از نخستين هنرمنداني است كه براي بزرگداشت يك هنرمندِ از كار افتاده به نفع او كنسرت داد. او درسال 1306 شمسي به افتخار شكرالله قهرماني، نوازنده قديمي كنسرت داد. درسال 1309 در مشهد نيز كنسرتي براي آرامگاه فردوسي داد و عوايد كنسرت را براي امور خيريه و بناي آرامگاه بخشيد و بين تمام درآمد و هدايا فقط يك قاليچه كوچك را براي خود آورد.                                                                                          

          عبدالله طالع همداني مي­گويد: "هيچكس قمر و هيچ صدايي، صداي قمر نبود و مهمتر و بالاتر از هنرش اخلاق و رفتار انسانيش بود. هرجا او كنسرت مي­دادبا آب طلا مي­نوشتند"

زبلبلان غزلخوان باغ آزادي                                 ز صد هزار يكي چون قمر نخواهد بود

          قمر در سال 1331 در يك "فيلم فارسي" بنام "مادر" شركت كرد؛ كه اي كاش در اين فيلم حضور نمي­يافت، چون صدايش رنجورتر از آن بود كه بتواند در فيلم مادر بدرخشد. بي شك تنگدستي سال­هاي پاياني عمر، او را به شركت در اين فيلم وادار كرده بود. آخرين برنامه­اش در راديو ايران در تير ماه 1333 ضبط شد و چندي پس از آن سكته مغزي كرد.

 

اخلاق و روزگار پيري

          قمر مظهر صفات پسنديده­اي بود كه بايد يك هنرمند داشته باشد. فروتن و متواضع بود. درويش مسلك، وارسته و بسيار بخشنده بود. قمر از لحاظ هنر و انسان دوستي به مرحله^ء كمال رسيد. او به هنر به چشم يك گوهر نگاه مي­كرد و هرگز آن را به پول نفروخت. او عواطف خود را همراه با درد و رنج مردم درآوازهايش مي­ريخت. به موسيقي اصيل عشق مي­ورزيد. از دروغ نفرت داشت. رفتار او انسان را به ياد جمله­اي مي­اندازد كه بر سردر خروجي تالار آلات موسيقي " ماركيشه ميوزيوم" برلن شعاري به اين مضمون نصب شده است : " انسانيت و موسيقي توأمند، اگر يكي از آنها معدوم شود ديگري نيز نابود خواهد شد."

          قمر هيچگاه مأيوس نبود. لبخند از لبش محو نمي­شد. .هميشه خوشرو وخوش قيافه بود. او بسيار محبوب بود. برايش هداياي بسياري مي­آوردند، اما او همه را مي­بخشيد. تكيه كلامش " زنده باشي" بود. او عاشق مردم بود، همين مردم كوچه و بازار، درشكه­چي و قهوه­چي و غيره.

          منوچهر وزيري زاده متولد 1313 تنها فرزند قمرالملوك وزيري است. گفته مي­شود شايد او را نيز به فرزندي قبول كرده و پسر خوانده­اش باشد. او دختر دو ساله سرراهي را نيز بزرگ و عروس كرد.

 

          قمر در پایان عمر مبتلا به اعتياد مرفين شد و از درد سياتيك رنج مي­برد. قمر در دوران بيماري از خاطراتش مي­گفت: "در هر شهري كه پاي مي­گذاردم مردم مرا با آغوش باز مي­پذيرفتند در محافلي بود كه براي آواز من زر مي­افشاندند و قرباني­ها مي­كردند. از آن شبِ يادگار كه براي نخستين بار نقاب از چهره گشودم و قمر شدم، تا امروز كه توان لب از لب گشودن را ندارم زندگي من به خاطر عزيزان و دوستان گذشته است؛ آنچه اندوخته بازار زيبايي و هنرم بود صرف زندگي يتيمان گشت."

ياد ايام جواني جگرم خون مي كرد                      خوب شد پير شدم كم­كم و نسيان آمد

قمر آن نيست كه عاشق برد از ياد او را   يادش آن گل نه، كه از كف ببرد باد او را

تنها نه "قمر" بود هنرمند به عالم                        روح ملكي بود كه از جسم بشر رفت *

 

 

يادش گرامي باد!

 

 

 

 پي نوشت:

3.                                      موسيقي اصيل ايراني- قمرالملوك وزيري.                     http://navayeirani.blogfa.com              

4.                                      محمود خوشنام classical Music             persian    www.dovesong.com--                                                             

 

                                                                                                                            زهرا شاهرخی

---

 

مادۀ بیست وپنجم لایحه پیشنهادی دولت، مسئله اخذ مالیات از مهریه­های بالاتر ازحد متعارف و غیرمنطقی با توجه به وضعیت زوجین و مسائل اقتصادی کشور را مطرح نموده­است. لازم به توضیح است که این ماده اساساً درلایحه تنظیمی قوه قضائیه وجود نداشته ودر واقع از همان ابتکارات ناصحیح هیأت دولت با اضافه نمودن آن بوده­است .!

ایرادهای مهم قابل ذکر نسبت به ماده یادشده به شرح ذیل می­باشد :

2- ایراد دیگرآن است که وضع مالیات برمهریه ، نه تنها باعث نمی­شود که زنان میزان مهریه خود را کاهش دهند بلکه ممکن است پول این مالیات را هم ازهمسران خود دریافت کنند. بنابراین درواقع به نوعی شرایط ازدواج برای مردان سخت­ترنیز خواهد شد. هم­چنین ازلحاظ حقوقی ، اخذ مالیات همیشه ازدرآمد حاصل می­شود درصورتی­که وضع مالیات برمهریه درواقع مالیات ازپولی است که هنوز مبادله نشده­است و زنان دریافت نکرده­اند.

3- ایراد مهم دیگر آن است که ازمهریه بالاتر ازحد متعارف وغیرمنطقی که برآن مالیات وضع می­شود، صحبت می­کند واین­که زن مکلّف است آن مالیات را پرداخت کند، درحالی­که روشن نیست این حد متعارف ومتناسب مهریه چه میزان و مبلغی است ودرماده این امر مبهم بوده و معین و تعریف نشده­است و اساساً با ماده 1080 قانون مدنی که مقرر می­دارد « تعیین مقدار مهر منوط به تراضی طرفین است » ، مغایرت دارد.

4-  آخرین ایراد مهم درخصوص ماده یادشده آن است که اساساً طبق اصل پنجاه ویکم قانون اساسی هیچ مالیاتی وضع نمی­شود مگربه موجب قانون و وضع مالیات نیز از اختیارات قوه مقننه است وهیأت دولت نمی­تواند دراین محدوده وارد شود و مالیات وضع کند.

درمادۀ سی ویکم لایحه پیشنهادی قوه قضائیه به مسئله اجرت المثل اشاره شده­است با این مضمون که:

« هرگاه زن پس ازطلاق حق­الزحمه کارهایی را که شرعاً برعهده وی نبوده­است، مطالبه نماید دادگاه سعی درتأمین خواسته وی ازطریق تصالح می­نماید. درصورت عدم تصالح چنان­چه دراین خصوص شرطی ضمن عقد یا عقد خارج لازم شده باشد مطابق آن عمل می­شود وگرنه درصورتی­که زن کارهایی را که شرعاً برعهده وی نبوده است، به دستورشوهر و بدون قصد تبرع انجام داده و عرفاً برای آن اجرت­المثل باشد، دادگاه اجرت­المثل کارهای مذکور را با جلب نظرکارشناس محاسبه وحکم به پرداخت آن می­نماید.»

هم­چنین درانتهای ماده یادشده به نحله اشاره است با این مضمون که « اگردرغیرمورد مذکور با توجه به سنوات زندگی مشترک ونوع کارهای انجام شده وتوانایی مالی شوهر، دادگاه مبلغی را از باب بخشش ( ن