علم آسیب­شناسی به هرگونه اختلال و هرج و مرج سلول­ها، رشد غیرعادی سلولی – بافتی، در بدن سرطان می­گوید. امروزه پیشرفت­های زیادی در شناخت سرطان و راه­های درمان آن صورت گرفته است، که اگر زود تشخیص داده شوند، بیمار می­تواند تا مدت­ها زنده بماند. آگاهی­های اولیه، انجام خودآزمایی و غربالگری به خوبی این مجال را امکان­پذیر می­سازد.

طبق نظر مرکز سرطان­شناسی بیمارستان امام خمینی تهران شایع­ترین سرطان­ها در میان زنان، به ترتیب سرطان­های پستان، معده، تخمدان و رحم اعلام شده است . با این که سرطان پستان شایع ­تر ازانواع دیگر وموجب مرگ و میر بالای زنان ­است با تشخیص به­موقع، قابل درمان می­باشد.

به دنبال مقاله­ شماره پیش درباره­ بیماری سرطان، اینک با برداشت­هایی ازمجموعه کتاب­های "انجمن امداد به بیماران سرطانی ایران"، به سرطان پستان می­پردازیم. مقاله حاضر با زبانی ساده، نگاهی دقیق، علمی، و با هدف بالا بردن سطح آگاهی در شناخت و درمان سرطان پستان، اطلاعات مفیدی در اختیار خوانندگان می­گذارد.

پستان برای تولید شیر و به­عنوان عضوی غدّه­ای و ترشحی طبقه­بندی می­شود. در بیشتر مناطق بدن لایه­ای نازک از چربی میان پوست و عضلات وجود دارد. در جلوی قفسه­ سینه و درون این لایه­ چربی پستان­ها رشد و نمو می­کنند. هر پستان به­غیر از این که خودیک غده­ منفرد است، از 15 تا 20 قطعه یا لوب تشکیل می­شود و هریک از این قطعات لوله­ جداگانه­ای به نوک پستان دارد. ساختمان پستان را می­توان به شکل درخت­هایی تصور کرد که آن­ها را قطع کرده و روی زمین خوابانیده­اند و انتهای بریده­ همه تنه­ها به سمت نقطه­ مرکزی، نوک پستان، است و شاخه­های آن شعاع دایره­سینه­ هستند ومانند پره­هایِ چرخ، شکل گرفته­اند و در سطح سینه پخش شده ­اند. هر چه به محیط این چرخ نزدیک­تر می­شویم تعداد شاخه­ها بیشتر می­شود تا درنهایت به برگ­ها می­رسیم. با فرض این که تمام قسمت­های درخت توخالی باشد، برگ­ها نماینده­ کیسه­های شیری، شاخه­ها نماینده­ لوله­های فرعی و تنه­ هر درخت نماینده­ لوله­ اصلی شیری محسوب می­شوند. این ساختمان غده­ای، درونِ بافتی از چربی است که شکل پستان را تشکیل می­دهد که قطعات، یا لوب­ها، به وسیله رشته­هایی از بافت فیبری از هم جدا شده و پشتیبانی می­شوند. پستان­ها در کودکی کوچک و هنگام بلوغ حجیم شده که پس از ازدواج و دوران حاملگی و به­ویژه زمان شیردهی، باز هم بزرگ­تر می­شود. این رشد و تغییرات به هورمون­های موجود در خون زنان و مراحل مختلف سنی آنان بستگی دارد پستان­ها در افراد مختلف اندازه­های متفاوتی دارند که حتی در یک­زن، به ­ندرت­هردو پستان کاملاً مانند یکدیگرند.

سرطان پستان­معمولاًسلول­های کیسه­ها یا لوله­های شیری را گرفتارمی­سازد،درمواردی همساختارهای پشتیبانی­کننده (بافت­های فیبری)، درگیر تومورهای بدخیم می­شوند. سرطان کیسه­ها ولوله­های شیری، که گاهی درون­مجرای­لوله­ها رشد می­کند، خیلی زود نشانه­هایی به صورت خونریزی­ازنوک پستان، آشکار می­نماید. گاه نیز به­صورت توده­ای سفت و سخت درداخل بافت رشد می­کند. در بعضی از موارد تومورهای نرم نیز مشاهده می­شود

هنوزعلل ایجادکننده سرطان پستان ناشناخته است. هم­چنان پژوهش­های علمی به یافته­های موجود در این زمینه می­افزاید. مطالعاتی که بر روی تعداد زیادی از زنان مبتلا به این بیماری انجام گرفته است، امکان شناسایی شماری از عوامل پیدایش آن را فراهم نموده است و نشان می­دهد، سرطان پستان در زنان، صد بار شایع­تر از مردان است و در سنین پایین­تر از 30 سال نادر و پس از 40 سالگی شیوع آن بیشتر است.

عوامل خطرآفرین در این بیماری عبارتند از:

 1- سابقه­ قبلی سرطان پستان در فرد.

2- سابقه مشهود سرطان پستان در بستگان درجه­ اول زن بیش از یک نفر (مادر، خواهر) می­تواند او را از نظر احتمال ابتلا در معرض خطر بیشتری قرار ­دهد. 

3- زنانی که نخستین بارداریشان پس از 30 سالگی است در مقایسه با زنانی که هرگز کودکی به دنیا نیاوده­اند، بیشتر درمعرض خطر ابتلا قرار دارند.  سن پایین حاملگی برای اولین بار، به­خصوص پیش از 25 سالگی، مصونیت بیشتری خواهد داشت.

4-­­ شروع زودهنگام دوره­های ماهانه (قاعدگی زود هنگام) و ختم دیرهنگام آن (یائسگی دیررس)، احتمال خطر سرطان پستان را افزایش می­دهد.

5-­ ­وجود شواهدی،هرچند ضدونقیض و غیرقابل نتیجه­گیری، بین رژیم غذایی پرچرب و سرطان پستان.

ضمن این که بررسی­های تجویز هورمون­های جنسی ماده (اِستروژن) به حیوانات آزمایشگاهی نشاندهنده­ افزایش سرطان پستان بوده است. درباره­ اثرات قرص­های حاوی هورمون­های جنسی زنانه، مطالعات وسیعی بر روی زنان در سنین باروری انجام گرفته است و افزایش آماری را در ابتلا به این نوع سرطان نشان نمی­دهد. اما متاًسفانه در مورد تجویز قرص­های اِستروژن­دار برای کنترل علائم یائسگی مشخص شده است، به­طور متوسط چند سال پس از مصرف قرص­ها، خطر وقوع سرطان پستان در این گروه زنان (یائسه) افزایش یافته است.

 * پندارهای نادرست

این­که سرطان سینه براثر وارد آمدن ضربه­یا آسیب دیدن پستان به­وجود آید، دلیلی بر صحت دخالت این آسیب­های موضعی در بیماری موجود نمی­باشد. ضمن این که آسیب­های وارده به سینه می­تواند عاملی برای جلب توجه فرد به سرطان سینه­اش که از قبل وجود داشته است، بشود. لازم به یادآوری است که "شیر دادن می­تواند زن را در برابر سرطان پستان محافظت کند"، نیز صحت ندارد.

با وجود انتشار گسترده­ سرطان پستان، توجه به برخی از شیوه­های علمی ِ محافظت پستان، آن را قابل شناسایی و معالجه­ قطعی می­نماید که عبارتند از:

1- ماموگرافی

زنان 50 تا 69 ساله باید هر2 سال یک بار، معاینه فیزیکی پستان­ها توسط فردی حرفه­ای، و ماموگرافی (پستان­نگاری با دستگاه ماموگرام) را در برنامه­ مراقبت از سلامت خود قرار دهند. ماموگرام دستگاه مخصوص رادیوگرافی از پستان، با اشعه­ ایکس بسیار ناچیز است. همراهی دو روش معاینه فیزیکی و ماموگرافی، موجب تشخیص زودرس سرطان پستان خواهد شد.

در این روش برای تشخیص زودرس، معاینه­ ماهانه­ پستان­ها درزنان بالای 40 سال، به­طور منظم و در یک روز معین در ماه، و ادامه­ آن تا پس از یائسگی است. خودآزمایی، معاینه­ تمام بافت پستان و زیربغل­ها با انگشتان و کف دست توسط خود فرد است. می­توان هنگام مراجعه برای آزمایش کامل به پزشک، این روش را از او آموخت. علاوه بر خودآزمایی پستان­ها، توجه به هرگونه تفاوت بین آن­ها با نگاه کردن در مقابل آینه است.

نشانه­هایی که باید درپی یافتن آن­ها بود عبارتند از:

-/ برآمدگی و یا توده­ به­ندرت دردناک.

-/ خونریزی ازنوک پستان

-/ تغییرات ­اندازه یا شکل دو پستان، در حاشیه ­و کناره­های آن به صورتی که قبلاً وجود نداشته است. فرورفتن نوک پستان به داخل، به درون کشیده شدن پوست روی آن به­طوری که پستان دوپُشته شود.

لازم به یادآوری است­این تغییرات می­تواند نشانه­ای از بیمارهای دیگری به­غیر از سرطان نیز باشد.

3- رژیم غذایی

با توجه به این که تاکنون هیچ رابطه­ای بین رژیم غذایی و سرطان پستان یافت نشده است با این حال برای حفظ سلامت کامل بدن بهتر است با انجام فعالیت­های بدنی منظم و تغذیه­ سالم به وزن مناسب خود دست یافت و ضمن حفظ آن، از رهنمودهای تغذیه­ای زیر پیروی کرد:

-/ مصرف و لذت از مواد غذایی متنوع.

-/ استفاده بسیار از حبوبات، نان کامل، محصولات دانه­های خوراکی، سبزی و میوه­های تازه.

-/ استفاده از محصولات لبنی و فرآورده­های غذایی و گوشتی کم چرب.

-/ محدود کردن مصرف نمک، کافئین و الکل تاحد ممکن.

در مداوای سرطان پستان از چندین روش درمانی مؤثر با توجه به مرحله­ پیشرفت بیماری استفاده می­شود که عبارتند از: جراحی، هورمون درمانی، پرتودرمانی(رادیوتراپی)،شیمی­درمانی(کموتراپی).

این روش رایج­ترین و مؤثرترین راه حل برای سرطان­های موضعی، پس از ارزیابی دقیق از وضعیت­ بیمار می­باشد . طیف ­وسیعی­ از روش­های گوناگون جراحی وجود دارد: 1- لامپوکتومی (lumpectomy)، خارج کردن تومور و مقداری از بافت طبیعی اطراف آن از پستان است.
2- جراحی عمده­ رادیکال ماستوکتومی (پستان برداری ریشه­ای)، برداشتن کامل پستان به اضافه­ عضلات جدار قفسه سینه­ و نیز بافت­های چربی و لنفی زیربغل بیمار می­باشد. خوشبختانه عمل ماستوکتومی رادیکال با تشخیص به­موقع و پیشرفت روش­های درمانی اخیر به سرعت روبه کاهش است. در این طیف درمانی دو روش جراحی دیگر، ماستوکتومی ساده (Simple.m)و ماستوکتومی تعدیل ­شده(Modified.m)، نیز وجود دارد که در اولی کل پستان و در دومی، کل پستان به اضافه­ بافت­های ناحیه زیربغل برداشته می­شود و به عضلات جدار سینه کاری ندارند.

در بسیاری از موارد رشد سرطان پستان به محیط هورمونی موجود در بدن شخص بستگی دارد ، امروزه با امکان پیش­بینی درباره­ این که چه سرطانی وابسته به چه نوع هورمون­هایی است؛ بر روی تومور بیمار آزمایش­ انجام می­دهند تا معلوم شود آیا گیرنده­های هورمونی در سلول­های آن­موجودندیا نه.سپس­راه­کاری­مناسب­برای ممانعت از رشد و سرکوبی تومور حساس به آن هورمون را به­کارمی­برند. سپس عضوی را که به­طور طبیعی هورمون مربوطه را ترشح می­کند، نظیر تخمدان یا غده­ کلیوی، با جراحی یا اشعه­ ایکس از بین می­برند؛ آن هورمون­ها در بدن کاهش می­یابند و رشد تومور متوقف می­شود. در حال حاضر داروهای هورمونی متعددی وجود دارد که قادرند هورمون­های عامل سرطان را از بین ببرند. با تجویز این داروها و افزایش مقدار آن در بدن، رشد تومور متوقف می­شود. تعیین ترکیب مؤثر دارویی برای این روش درمانی، درهر بیمار، پیچیده و به عوامل متعددی بستگی دارد. انتخاب و تصمیم­گیری درمان با این روش، با توجه به ویژگی­های بیمار، بر اساس نظر پزشک معالج است.

3- پرتو درمانی : اکنون نقش پرتودرمانی در روند درمان در حال تغییر است و استفاده از آن بیشتر بالا مپوکتومی همراه است. در پرتودرمانی، هدف انهدام سلول­های سرطانی است.

-/ در مراحل زیر از این روش استفاده می­شود: در مراحل اولیه­ سرطان­های پستان به همراه لامپوکتومی و معاینه­ حینِ جراحی از گره­های لنفی زیربغل استفاده می­شود.

-/ در نواحی زیربغل و پستان و قفسه­ سینه، پس از جراحی در سرطان­های بزرگ که هنوز در محدوده­ پستان هستند و گسترش نیافته­اند.

-/ برای مقابله با عوارض ناشی از گسترش سرطان به نواحی دورتر، مانند درد که با موفقیت همراه است. در این مورد از درمان دارویی یا هورمونی هم استفاده می­شود.

در این روش ممکن است بیمار خستگی و ضایعات پوستی و افزایش تحریک­پذیری در ناحیه درمان داشته باشد که موقتی است و با خاتمه­ دوره درمان معمولاً برطرف می­شود. پرتودرمانی ممکن است به­سلول­های­طبیعی­نیزآسیب برساندوعوارض جانبی داشته باشد. جراحی و پرتودرمانی هنگامی در رفع یا انهدام بافت­های سرطانی مؤثرند که در محل دقیق تومور باشند و به بافت­ها و اعضای حیاتی مجاور صدمه­ای نرسانند.

4- شیمی درمانی

در این روش، داروهای تجویزی در سراسر بدن به جز مغز، که در بعضی شرایط مستثنی است، پخش می­شوند و سلول­های سرطانی را هر کجا که باشند، از بین می­برند. چون هر دو نوع سلول­ها، سرطانی و طبیعی، حوزه­ عمل داروهای شیمیاییِ درمانگر هستند؛ ضمن انهدام سلول­های سرطانی این داروها نباید به سلول­های طبیعی بدن آسیب برسانند. این روش درمانی نقش کمکی و کامل­کننده­ جراحی و پرتودرمانی را دارد و در دو مورد استفاده می­شود:

1- اگر تومور اولیه با جراحی و پرتودرمانی کنترل شده، اما هنوز تومور ثانویه وجود داشته باشد.

2- اگر سرطان محدود به یک محل از بدن باشد، می­توان با شیمی­درمانی به کمک درمان اولیه (جراحی یا پرتودرمانی)، نتایج درمان در دراز مدت را بهبود بخشید.

هنگامی که سرطان هنوز محدود به پستان بوده و گسترش نیافته باشد با شناسایی به­موقع و درمان میزان زنده ماندن بیمار برای 5 سال، در حدود 90% است. یا اگر شناسایی در آغاز مرحله­ رشد باشد، مثلاً توسط ماموگرافی کشف شود، ممکن است درمان موضعی کافی بوده و به روش­های جراحی ریشه­ای نیازی نباشد.

بنابراین شناسایی به­موقع نقش بسیار مهمی در درمان و بهبود دارد. همچنین انجام به­موقع ماموگرافی، معاینه­ دو سالانه­ پستان­ها، خودآزمایی به طور منظم در سنین مختلف، توجه به هرگونه برآمدگی، توده و یا تغییرات دیگر در پستان­ها، نیز از امور بسیار ضروری و مهم محسوب می­شوند.

حال اگر رشد سرطان فراتر از پستان باشد و گسترش آن به گره­های لنفی زیربغل برسد، میزان بقای 5 ساله­ بیمار به 65% کاهش می­یابد. درنهایت اگر گسترش تومور خیلی وسیع باشد، امید کمتری به بهبودی بیمار خواهد بود.

و بالاخره آمار و ارقام، فقط در گروه­های بزرگی­از افراد، قابل قضاوت و نتیجه­گیری است. هیچ کدام از این ارقام نمی­توانند نتایج درمان را در هیچ فردی پیش­بینی نمایند. پس باید به خاطر داشته باشیم که برنامه­های درمان جدید گاه پاسخ­های غیر منتظره و شگفت­انگیزی را به­بار آورده­اند که براین اصل "حتی در برابر یک بیماری لاعلاج هم هیچ­گاه نباید قطع امید کرد"، صحه می­گذارند.

ادامه دارد...